Блыпэ, Iоныгъом и 03 2018 11:38

Адыгэ къужъым и Мафэ Гъофыбгы (Руфабгъо) къыщакIохьыгъ

«IаплIэу ясщэкIырэр гум ифаб»

Мыекъопэ районым иIофшIапIэу «Руфа-Турым» укIуагъэу Сырыфыбг (Руфабго) икъушъхьэ тIуакIэхэм уадэкIызэ апэ узэгупшысэхэрэм ащыщ къызэрэбгъэзэжьыщт шIыкIэр.

Гъогур хьылъэми, плъэгъурэр бгъэшIагъозэ уапэкIэ улъэкIуатэ. Къушъхьэтхым ичыжьагъэ къыдэмылъытэу ошъогум удэп­лъыеу, ухэщэтыкIэу уахътэ къыхэкIы.

Къушъхьэпс чъэрэу Сырыф икъэргъуагъэ гур къеIэты, жьыр зыщыкъэбзэ мэз кIырым гукIэ зыфэощэи. Адыгэмэ зэраIоу, гъогурыкIо гъогу тенэрэп.

ЗекIом игъозэнэф

rif3

 

Адыгэ къужъым и Мафэ фэгъэхьыгъэ зэхахьэу Сырыфыбг щыкIуагъэм джырэблагъэ тыхэ­лэжьагъ. Урысые Федерацием ишъолъыр­хэм, IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIыгъэхэр мэфэкIым щызэIукIагъэх. «Руфа-Турым» ипащэу, спортымкIэ дунэе класс зиIэ мастерэу Бибэ Муратрэ Адыгэ Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, археолог цIэрыIоу Тэу Аслъанрэ адыгэмэ ятарихъ, къужъым яхьылIэгъэхэ къэбархэр гъогу тытехьаным ыпэкIэ къытфаIотагъэх.

— Илъэс 3000-м нахьыбэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, къужъIэрысэхэр Китаим щагъэтIысыщтыгъэх, — къеIуатэ Тэу Аслъан. — Къу­жъыр ащ къыщагъэкIыныр щырагъэжьагъэу, нэмыкI хэгъэгу­хэм а чъыг лъапIэр нэужым анэсыгъэу шIэныгъэлэжьхэм къаIо, ау ар мышъыпкъэу тэ­лъытэ.

— Сыда ащ лъапсэ фэпшIырэр?

— Мыекъопэ районым итыгъэ псэупIэу Мышъакъо къыщагъотыгъэ тарихъ пкъыгъохэм къагъэлъагъо къужъхэм аныбжь илъэс 5000-м къызэрэщымыкIэрэр. Зэгъэпшэнхэм къаушыхьаты къужъыр тичIыналъэ апэ къыщыкIыщтыгъэу плъытэ зэрэхъущтыр. Академикэу Вавиловым адыгэ къужъ лъэпкъы­бэ ыгъэунэфыгъ. Ащ зэритхыгъэмкIэ, къужъым хэхъоныгъэ нахь зыщишIыгъэр Кавказыр ары.

— Пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм, анахьэу къужъым, адыгэхэм ящыIэныгъэ чIыпIэу щыряIэм къытегущыIэба.

— ИжъыкIэ къыщыублагъэу адыгэхэм чъыгхэм мэхьэнэ гъэнэфагъэ араты. Пшхын плъэ­кIыщтхэр къызыпыкIэхэрэр иуупкIыхэ е бгъэстыхэ хъущтэп. Чъыгаер тхьачIэгъ зэрашIыщтыгъэм фэдэу къужъэе чIэгъыми Тхьэм щелъэIущтыгъэх.

— Чъыг мафэхэу алъытэщтыгъэхэм ацIэхэр къытфеIо­хэба.

— Унагъом е лIакъом фэмафэхэу алъытэхэзэ, щагухэм чъыгхэр адагъэтIысхьэщтыгъэх, тхьэлъэIухэм ащагъэфедэщтыгъэх. Сабый къызафэхъукIэ, унагъом ичъыг лъэпкъ фэдэ фагъэтIысыщтыгъэ. Анахьэу агъэлъапIэу щытыгъэ къужъаер шъэожъыехэм, мыIэрысэр пшъэ­шъэжъыехэм афагъэтIысыщтыгъэх.

Къужъ лъэпкъхэр

rif2

Мэкъуоныгъокъужъ, бжъэлэкъокъужъ, къутэм, дэилэ­къужъ, бжыхьэкъужъ, къужъIэрыс, псыушъхокъужъ, талъэ­устэныкъокъужъ, къэбыцIы­нэкъужъ, хьамщэрэкъокъужъ, цIащэхэкъужъ, къырмэтые­къужъ, къужъпэкIыхь, къужъщэпIаст, алэрэкъужъ, къэцы­гъуаныкъо­къужъ, лъэкIэсэ­къужъ, къужъыкIыс.

Сырыфыбг икъушъхьэхэм тарыкIозэ, къужъэялъэу тызыIукIагъэр макIэп. Бибэ Мурат къызэрэтиIуагъэу, къужъ чъыг­хэр бэшIагъэу мыщ къыщэкIых. Лъэпкъэу зыфэдэхэр тэ тшIэрэп, ау къэтшыпыхэу тызыфежьэм, яIэшIугъэ зыми хэкIокIэнэу зэ­рэщымытыр псынкIэу къэпшIэнэу щытыгъ.

— Гурыт Азием икъэралыгъо­хэм, Тыркуем, Москва, Ростов-на-Дону, Налщык, фэшъхьафхэм къарыкIыгъэхэм саIу­кIагъ, — зэдэгущыIэгъур лъегъэ­кIуатэ Бибэ Мурат. – Алъэгъу­рэм сурэт тырахы, телефонхэм атыратхэ. УпчIэхэм икъоу джэ­уап ястыжьын сымылъэкIэу къыхэкIы.

— Мэшэлахь. Къужъыр, мыIэрысэр, мыер, хьамышхунтIэр зыпытхэ чъыгхэр лъэгъупхъэх, зэрапизым ашъхьапэхэр къыуфагъэх.

— Ары. Пхъэшъхьэ-мышъхьэу къапыкIагъэм узыIэпещэ. Адыгэ­хэм чъыгхатэхэм адэлажьэхэзэ Iофым хэшIыкIэу фыряIэ хъу­гъэм дунэе мэхьанэ иIэу сэ­лъытэ.

Къужъэялъэм тызынэсым, ку­пым хэтхэу нэшIукIэ къужъ чъыгхэм яплъыхэрэ пшъашъэ­хэм гущыIэгъу тафэхъугъ. Мос­ква, нэмыкIхэм къарыкIыгъэхэм ащ фэдэ къужъаехэр кинофильмэхэми ащалъэгъугъэп. Зигъо хъугъэ къужъэу чIым къе­фэ­хырэр къэзыугъоирэ нэнэжъыми къушъхьэ лъагэм тыщыIу­кIагъ. ИIахьылхэр ащ игъусэх, гъогупэу аригъэлъэгъу­рэм икъэбархэр къагъэбаих.

Ущыгъощэщта?

rif1

А упчIэри бэмэ къатэу зэхэтхыгъэ. ЦIыфхэм зэраIоу, тыгъужъхэм уащэщынэмэ, мэзым умыкIу. Сырыфыбг ущымыгъощэным фэшI купэу узыхэтым зыкъыщемыгъан. Зыпплъыхьэзэ умышIахэу удэхмэ, гъозэ тамыгъэхэр чъыгхэм, къушъхьэтххэм, дэкIыпIэхэм атедзагъэх. Къушъхьэм хэбзэ хэхыгъэу иIэхэр зэмыгъашIэхэу гъогу чыжьэм утемыхьаныр нахьышIу. Бибэ Муратрэ Чэтэо Ибрахьимрэ зекIо къэбар гъэшIэгъонхэр къытфаIотагъэх.

Къужъэе хэхыгъэхэм благъэу тызякIуалIэм, зы нэбгыри зэрэмыгъощагъэр къэпшIэнэу щытыгъ. Чъыг бырабэхэм акIэры­хьэхи, зэфэнэгушIохэу зэплъы­жьыгъэхэ пшъэшъэжъые цIыкIухэу Лъэцэрыкъомэ ащыщхэм а уахътэм агу ихъыкIырэр къэ­IэгъошIугъэп. Зэрэпшъыгъэхэр ащыгъупшэжьыгъэу чъыгхэм адэплъыех…

— Чъыгхэм сэлам яшъух, IаплI яшъущэкI, — къыIуагъ щхызэ Бибэ Мурат. — Шъуя­тэжъхэр мыщ къакIощтыгъэх…

Зы чъыгышхом гум ифэбэгъэ IаплIыр еощэкIы, ау пIапэхэр зэнэсыжьхэрэп. Нэбгырэ заулэ ухъоу, узэрэIыгъэу адыгэ къу­жъаем IаплIэу епщэкIырэм уегъэгушхо. Нэпэеплъ сурэтхэр атыраххэзэ зы пшъашъэм къы­Iуагъэри тшIогъэшIэгъон:

«Сыдигъо джыри мырэущтэу тызэIукIэн тлъэкIыщта?» — къэ­упчIагъ пшъашъэр. Титэтэжъ пIашъэхэм зыгъэпсэфыпIэу, кIуапIэу яIагъэм гум щизэу зыщагъэпсэфы, алъэгъурэр бэмэ къафаIотэжьынэу лъэпкъ Iофхэм тягупшысэ.

ЛIэкъо чъыгхэр, тамыгъэхэр

Псыхъо чъэрэу Сырыф игъучI лъэмыдж уикIыгъэу Сырыфыбг удэкIоенэу уфежьэмэ, апэ плъэ­гъухэрэм ащыщых адыгэ лIакъо­хэм ятамыгъэхэр, чъыгэу агъэ­тIысыгъэхэр. Чъыг лъапсэм дэжь лъэкъуацIэр тетхагъ, лIа­къом итамыгъи къэлъагъо. Бы­рабэ хъунхэу гугъэ къэзыты­хэрэр макIэ хъухэрэп, арэу щытми, лIэкъо чъыгхэм на­хьышIоу тадэлэжьэн зэрэфаер нэгум къыкIэуцо.

— ТимэфэкIхэм унагъохэр, зэныбджэгъухэу зэрихьылIагъэ­хэр чанэу ахэлажьэх, — тизэдэгущыIэгъу лъегъэкIуатэ Бибэ Мурат. — Непэ археолог цIэ­рыIоу Тэу Аслъан игъусэх ышыпхъухэу Сарэ, Къутасэ, Дэ­хэос. Ащ сегъэгушIо. Хьа­кIэхэу Москва, Санкт-Петербург, Тыркуем, нэмыкIхэм къарыкIыгъэхэм адыгэмэ ятарихъ, шэн-хабзэхэр нахьышIоу зэрагъэшIагъэхэу, джыри Сыры­фыбг зэрагъэлъэгъу ашIоигъоу агъэзэжьы – ар лъэшэу сызыгъэгушIорэмэ ащыщ…

Зэфэхьысыжьхэр

Тыгъэм дэшIэтырэ псыхъо чъэрэу Сырыф игъучI лъэмыдж узэрикIэу адыгэ пщэрыхьапIэхэр, ижъырэ адыгэ унэр, щагур, гъукIэм икIыщ, нэмыкIхэри олъэгъух. Лъэпкъым итарихъ, шэн-хабзэхэм гукIэ зафэогъазэ. ТIэкIу улъыкIуатэмэ, лIакъохэм ятамыгъэхэр, чъыгхэр нэгум къыкIэуцох. Симболэтхэм ялIа­къо иехэр нахь къахэщых. ЛIа­къом инахьыжъхэм ясурэтхэр дахэу зэгъэкIугъэх.

Я ХХ-рэ лIэшIэгъум Урысыем дзюдомкIэ итренер анахь дэ­гъоу, Мыекъопэ бэнэпIэ еджапIэм самбэмкIи, дзюдомкIи лъапсэ афэзышIыгъэ Кобл Якъубэ фэгъэхьыгъэ тхыгъэ­хэр гъэшIэгъоных. Ахэр лъэгъуп­хъэх, ау Сырыфыбг дунаим нахь цIэрыIо щыхъуным, тилъэпкъ зиужьыжьыным афэшI зэхъокIыныгъэхэр ищыкIагъэх. МэфэкIхэр нахь игъэкIотыгъэхэу зэхащэнхэм фэшI еджапIэхэр, спортсменхэр, общественнэ движениехэр нахьышIоу ащ хэлэжьэнхэу тащэгугъы.

ЕмтIылъ Нурбый
adygvoice.ru

Псыхъоу Руфабгъо псыефэх дахэхэр иIэх. Ащ турист бэ къакIо зыщаплъэхьыэу. Псыхъом ицIэ шъыпкъэр зэтефыгъэу къаIо: 1. Гъофыбгы 2. Сырыф.

rif4

 

rif5

 

Еджагъэх 186 фэдизэрэ

Комментарий къытфэтх

Убедитесь, что Вы ввели всю требуемую информацию, в поля, помеченные звёздочкой (*). HTML код не допустим.